Spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spis inwentarza – jak bezpiecznie dziedziczyć z długami?

Dziedziczenie po osobie, która pozostawiła po sobie kredyty, pożyczki lub inne zobowiązania, budzi zrozumiały niepokój. Polski kodeks cywilny przewiduje jednak mechanizmy, które pozwalają ograniczyć ryzyko – jednym z nich jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza połączone ze spisem inwentarza.

Na czym polega spadek z dobrodziejstwem inwentarza?

Zgodnie z art. 1012 i 1015 k.c. spadkobierca może:

• przyjąć spadek wprost,
• przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza,
• albo spadek odrzucić.

Na złożenie oświadczenia ma co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym dowiaduje się
o tytule swojego powołania (najczęściej – o śmierci bliskiej osoby lub o tym, że poprzedni spadkobiercy odrzucili spadek).

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że:

• spadkobierca nie odpowiada za długi „bez ograniczeń”, całym swoim majątkiem,
• jego odpowiedzialność jest ograniczona do wartości aktywów spadku, ustalonych
  w inwentarzu.

Innymi słowy – jeżeli w spadku jest dom warty 300 000 zł, a długi wynoszą 800 000 zł, to przy prawidłowo przeprowadzonym spisie inwentarza spadkobierca odpowiada do 300 000 zł, a nie do pełnej kwoty zadłużenia.

Kluczowa rola spisu inwentarza

Sama decyzja o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza to dopiero pierwszy krok. Żeby ograniczenie odpowiedzialności realnie zadziałało, konieczne jest ustalenie:

• co dokładnie wchodzi do spadku (majątek, prawa),
• jakie istnieją długi spadkowe i w jakiej wysokości.

Służą temu dwa narzędzia:

• wykaz inwentarza – sporządzany przez spadkobiercę według wzoru,
• spis inwentarza – sporządzany przez komornika na podstawie postanowienia sądu.

W praktyce, przy większej wartości majątku albo niepewności co do długów, bezpieczniejszym rozwiązaniem jest spis inwentarza. Na wniosek spadkobiercy sąd wydaje postanowienie, a komornik przygotowuje urzędowy dokument, w którym wymienia:

• rzeczy i prawa majątkowe należące do spadku,
• długi spadkowe,
• ich wartość, według stanu na dzień śmierci spadkodawcy.

To właśnie do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w inwentarzu (aktywa minus pasywa) jest przywiązany limit odpowiedzialności spadkobiercy.

Orzecznictwo: gdzie są granice ochrony?

Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że podstawową zasadą przy spadku
z dobrodziejstwem inwentarza jest odpowiedzialność za długi tylko do wysokości majątku spadkowego. Jednocześnie wskazał, że ten mechanizm ochronny nie zadziała, jeżeli spadkobierca:

• podstępnie zatai część majątku spadkowego,
• albo zgłosi do inwentarza długi, które nie istnieją.

W takich sytuacjach spadkobierca może odpowiadać ponad limit wynikający z inwentarza, jak gdyby przyjął spadek wprost. Ustawodawca i sądy wychodzą z założenia,
że z dobrodziejstwa inwentarza może korzystać tylko ten, kto działa uczciwie i rzetelnie.

Jak powinna postąpić ostrożna spadkobierczyni?

Modelowe, bezpieczne podejście wygląda następująco:

• spadkobierca nie ukrywa żadnych składników majątku spadkowego,
• nie „dopina” fikcyjnych długów, żeby sztucznie obniżyć wartość spadku,
• zleca sporządzenie operatu szacunkowego dla nieruchomości wchodzącej do spadku, aby znać jej realną wartość rynkową,
• składa do sądu wniosek o spis inwentarza, aby komornik urzędowo ustalił skład i wartość masy spadkowej oraz długi.

Takie podejście pokazuje, że spadkobierca korzysta z dobrodziejstwa inwentarza zgodnie
z jego celem – nie po to, żeby „uciec” przed wierzycielami, ale żeby uczciwie uporządkować sytuację majątkową po zmarłym i jednocześnie ochronić swój prywatny majątek.

Kiedy warto rozważyć spis inwentarza?

Spis inwentarza jest szczególnie uzasadniony, gdy:

• wiemy, że spadkodawca miał długi, ale nie znamy ich pełnej wysokości,
• podejrzewamy istnienie zobowiązań, o których jeszcze nikt nas nie poinformował,
• w skład spadku wchodzi wartościowy majątek (np. dom, mieszkanie, działka),
• spadkobierca chce mieć twardą podstawę do rozmów z wierzycielami.

W takich sytuacjach spis inwentarza jest instrumentem, który służy zarówno spadkobiercy, jak i wierzycielom – pozwala im rzetelnie ocenić, w jakim zakresie mogą być zaspokojeni.

Podsumowanie

Spadek z dobrodziejstwem inwentarza nie jest „sztuczką”, tylko poważnym mechanizmem ochronnym, który wymaga:

• dotrzymania terminu na złożenie oświadczenia,
• uczciwego ujawnienia majątku i długów,
• a często także sporządzenia spisu inwentarza.

Jeżeli znaleźli się Państwo w sytuacji dziedziczenia po osobie zadłużonej, kluczowe jest szybkie ustalenie strategii działania – tak, aby skorzystać z ochrony przewidzianej
w przepisach i jednocześnie nie narazić się na odpowiedzialność ponad miarę.