Umorzenie zaległych składek z tytułu ubezpieczeń społecznych a ogłoszenie upadłości konsumenckiej  

 

Warunkiem koniecznym jaki należy spełnić, aby móc złożyć wniosek o upadłość konsumencką jest zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej na okres minimum roku przed jego złożeniem. Za zamknięcie działalności gospodarczej uznaje się moment, w którym przedsiębiorca wyrejestruje swoją firmę z Centralnej Ewidencji i Informacji o działalności gospodarczej. Stosowny wypis należy bowiem dołączyć do wniosku o upadłość kosumencką

Podstawowym obowiązkiem osób prowadzących działalność gospodarczą oraz osób pozostających w stosunku pracy jest opłacanie składek na ubezpieczenia społeczne, których stopy procentowe ustala Parlament i wynoszą kolejno :

• ubezpieczenie emerytalne : 19,52 %  podstawy wymiaru składki
• ubezpieczenie rentowe : 8 % podstawy wymiaru składki
• ubezpieczenie wypadkowe : 0,67 do 3,33 % podstawy wymiaru składki
• ubezpieczenie chorobowe : 2,45 podstawy wymiaru składki

Brak terminowego opłacania składek wiąże się z konsekwencjami prawnymi w postaci naliczenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych stosownych odsetek, których wysokość uzależniona jest od okresu jaki upłynął od momentu wymagalnego terminu płatności. Zakład Ubezpieczeń Społecznych  może również jednorazowo nałożyć na przedsiębiorcę, który zalega z opłaceniem składek karę, której wysokość to maksymalnie 100 % nieopłaconych składek.  Należy również pamiętać, iż w konsekwencji powstałych zaległości doliczyć trzeba również dodatkowe koszty związane z kosztami egzekucyjnymi, kosztami upomnienia oraz innych dodatkowych opłat.

Ustawa Prawo upadłościowe enumeratywnie wymienia katalog zobowiązań, które nie mogą zostać umorzone w ramach postępowania o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Zgodnie z art. 491 Prawa upadłościowego wśród takich są :

• zobowiązania wynikające z rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci,
• zobowiązania do zapłaty orzeczonych przez sąd kar grzywny, a także do wykonania obowiązku naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,
• zobowiązania do zapłaty nawiązki lub świadczenia pieniężnego orzeczonych przez sąd jako środek karny lub środek związany z poddaniem sprawcy próbie,
• zobowiązania do naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem
• zobowiązania, których upadły umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu

Katalog ten ma formę zamkniętą, brak w nim wskazania na zaległości z tytułu umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne, co w istotny sposób „otwiera drzwi” dla osób ubiegających się o ogłoszenie upadłości konsumenckiej do podejmowania prób ich umorzenia. Wartym zaznaczenia jest również fakt, iż zobowiązania z tytułu ubezpieczeń społecznych mogą ulec przedawnieniu. Fakt ten podkreślają również sądy : Zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 powołanego przepisu, stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi, wcześniej przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 czerwca 2013 r. sygn. Akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).

Podkreślenia wymaga również fakt, iż zgodnie z art. 21 Prawa upadłościowego dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości. Termin ten jest dokładnie badany przed sąd. Jak wynika z przepisów brak złożenia wniosku o upadłość przedsiębiorstwa skutecznie blokuje możliwość późniejszej możliwości złożenia wniosku o  upadłość kosumencką. Należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

• dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
• sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);
• nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa;
• nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
• wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
• nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
• naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
• jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Sąd w licznych orzeczeniach podkreśla niezwykle uznaniowy charakter możliwości umarzania składek przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i tam w Wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu sygn. Akt III SA/PO 320/19 sąd zważył, iż uwzględniając powyższe, sąd stoi na stanowisku, że organ nie dokonał nakazanej wyrokiem sądu z dnia 29 listopada 2017 r. wyczerpującej wykładni “ważnego interesu osoby zobowiązanej ” i “zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego”. Sąd kasacyjny podkreślił, że żaden z przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. – O systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 963 z późn. zm.) nie daje podstaw do przyjęcia dowolności rozstrzygnięcia, a wydanie decyzji na podstawie tych przepisów musi być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek umorzenia i ich analizą z zachowaniem wymogów proceduralnych. W sytuacji wykazania przez stronę spełnienia ustawowej przesłanki umorzenia wnioskowanej należności składkowej, uznaniowy charakter decyzji ZUS mógłby tylko wówczas prowadzić do odmowy uwzględnienia wniosku, gdyby żądaniu strony organ się przeciwstawił i należycie umotywował zaistnienie ważnego interesu społecznego, który przemawia za odmową uwzględnienia wniosku strony, mimo wykazania przez nią spełnienia ustawowej przesłanki umorzenia.

W myśl art. 28 ust. 3A u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia.  Przepis ten po raz kolejny wskazuje na uznaniowość decyzji w zakresie umorzenia składek z tytułu ubezpieczeń społecznych.

Powyższe argumenty jednoznacznie wskazują na możliwość umorzenia składek z tytułu ubezpieczeń społecznych ze względu na brak odmiennej regulacji prawnej. Brak takiej możliwości wiązała by się z całkowitym zaprzeczeniem celowi instytucji upadłości konsumenckiej jakim niewątpliwie jest oddłużenie upadłego. Brak natomiast na obecną chwilę spójności i przejrzystości zarówno w doktrynie jak i w przepisach prawnych.