Roboty budowlane a utrata przez obiekt budowlany charakteru zabytku

Roboty budowlane prowadzone w obiektach wpisanych do rejestru zabytków niekiedy mogą doprowadzić do utraty przez taki obiekt charakteru zabytku. Należy o tym pamiętać szczególne w sytuacji, gdy zamierzamy skorzystać z dofinansowania na prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków i ujętych w gminnej ewidencji zabytków. Utrata przez obiekt budowlany charakteru zabytku może bowiem doprowadzić do pozbawienia prawa otrzymania refundacji za wykonane prace.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2022 r. (II OSK 1848/19)

Precedensowe orzeczenie w tym przedmiocie zostało wydane przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 czerwca 2022 r. w sprawie o sygn. II OSK 1848/19, w którym sąd ten, wbrew opinii wydanej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, stwierdzającej, że zabytek nie utracił swego charakteru i nie został w takim stanie zniszczony, aby nie przedstawiał wartości, dla której został wpisany do rejestru zabytków oddalił skargę właścicieli na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego orzekającą o wykreśleniu obiektu z rejestru zabytków.

Autentyzm jako podstawowa wartość zabytku w ocenie NSA

W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny argumentował, że za najcenniejszą wartość zabytku uznaje się jego autentyzm, czyli stopień zachowania oryginalnej substancji. Przyjmując, że choć stopień zachowania oryginalnej substancji zabytku nie jest jedynym wyznacznikiem jego autentyzmu, jednakże stanowi niewątpliwy wyznacznik i źródło wartości zabytkowych. Zdaniem sądu, kryterium autentyczności w rozumieniu materiałów, technologii, konkretnych rozwiązań projektowych, nierozerwalnie związane jest z pojęciem stanu oryginalnego, który pełni rolę dokumentu historycznego i wiąże się z oryginalnością samej substancji. Jak czytamy w orzeczeniu autentyzm to zachowanie oryginalności zarówno materii budowlanej, z której zbudowany jest obiekt, jak i form architektonicznych zabudowy w ich oryginalnym miejscu i oryginalnej skali. Choć w uzasadnionych przypadkach dopuszczalna jest częściowa wymiana, czy uzupełnienie oryginalnej substancji zabytkowej, to jednak – zdaniem sądu – ochrona autentyczności zabytku ma kolosalne znaczenie, bowiem zabytek zrekonstruowany, odbudowany, przestaje być pełnowartościowym dokumentem czasu, w którym powstał. Zachowanie pełni wartości zabytku jest więc możliwe tylko wtedy, kiedy utrwala się i konserwuje jego pierwotną materię. Brak autentyzmu obiektu – zdaniem składu orzekającego w wyroku NSA z dnia 14 czerwca 2022 r. II OSK 1848/19 – przesądza o utracie wartości zabytkowych obiektu.

Skreślenie zabytku z rejestru a przesłanki ustawowe

Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w sprawie nie wziął pod uwagę argumentów strony oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami można dokonać skreślenia zabytku z rejestru zabytków, tylko w sytuacji, gdy zabytek wpisany do rejestru, uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych.

Jak argumentował sąd I instancji, zgodnie z orzecznictwem – zniszczenie zabytku “polega na takim uszkodzeniu, przy którym przywrócenie stanu poprzedniego nie jest w ogóle możliwe”. Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekający w sprawie powołał się przy tym na utrwalone już stanowisko, wyrażone między innymi w wyroku Sądu Najwyższego z 24 czerwca 1993 r. sygn. akt III KRN 98/93, OSNKW 1993, oraz w literaturze, zgodnie z którym zniszczenie zabytku to jego unicestwienie. Może się przejawiać całkowitym unicestwieniem rzeczy lub wartości (historycznej, artystycznej lub naukowej), która powodowała, że obiekt był uznany za zabytek. W uzasadnieniu wyroku sądu I instancji czytamy – skoro z rejestru zabytków (art. 13 ust. 1 uozoz) wykreślić można wyłącznie taki zabytek, który uległ zniszczeniu (a nie uszkodzeniu) i to dodatkowo w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, to obowiązkiem organu wykreślającego jest (art. 6 w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.) prawidłowe uzasadnienie faktu całkowitego unicestwienia zabytku.

W sprawie objętej komentowanym orzeczeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zostało stwierdzone całkowite unicestwienie zabytku w wyniku jego odbudowy, a mimo to sąd ten orzekł o oddaleniu skargi właściciela na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego orzekającą o wykreśleniu obiektu z rejestru zabytków, powołując się na opisany powyżej brak autentyzmy, z uwagi na stopień zachowania oryginalnej substancji.

Swoboda sądów w ocenie utraty wartości zabytkowych

Dokonując inwestycji budowlanych w obiektach zabytkowych musimy zatem brać pod uwagę daleko posuniętą swobodę sądów w interpretacji przepisów dotyczących oceny, czy obiekt budowlany zachował swoją wartość zabytkową, czy może już ją utracił. Nie sposób bowiem oprzeć się wrażeniu, że interpretacja przyjęta przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 czerwca 2022 r. w sprawie o sygn. II OSK 1848/19 mogłaby doprowadzić do wykreślenia Zamku Królewskiego w Warszawie z rejestru zabytków, w którym jest on wpisany od 1965 r pod numerem 620, oraz zagrozić jego wpisowi z 1980 roku wraz ze Starym Miastem na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Naczelny Sąd Administracyjny najwyraźniej nie wziął pod uwagę, że obecnie trudno o materiały budowlane, technologię oraz zachowanie konkretnych rozwiązań projektowych, właściwych dla stanu oryginalnego odbudowywanego zabytku i tego, czy osiągnięcie takiego stanu jest we współczesnych warunkach w ogóle możliwe. Niestety, oceny możliwości zastosowania materiałów i technologii o tak wygórowanych kryteriach doboru Naczelny Sąd Administracyjny w komentowanym wyroku już nie przeprowadził.

Jeśli potrzebują Państwo porady prawnej w sprawie robót budowlanych prowadzonych w obiekcie zabytkowym, zapraszamy do skorzystania z usług Kancelarii Bona Artis.