Uregulowanie własności gospodarstw rolnych w Polsce

Zgodnie z obowiązującymi przepisami do spadku można zostać powołanym na mocy ważnego testamentu lub w przypadku gdy testamentu nie było, został uznany za nieważny albo reguluje kwestię dziedziczenia wyłącznie w części – przepisów Kodeksu cywilnego.

Przedmiotem dziedziczenia może być każde prawo i rzecz majątkowa, więc także gospodarstwo rolne.

Dodajmy jeszcze na wstępie, że aktualny stan prawny definiuje gospodarstwo rolne jako grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

W Polsce w latach 1963–2001 obowiązywał szczególny reżim dziedziczenia wyżej opisanych gruntów. Dotychczasowy problem polegał na znaczącym ograniczeniu potencjalnych spadkobierców – głównie do osób, które udowodniły posiadanie kwalifikacji rolniczych lub stosownego wykształcenia.

Obowiązujący stan prawny zmieniał się wielokrotnie, aż w końcu wyrokiem z dnia 31 stycznia 2001 roku Trybunał Konstytucyjny orzekł niezgodność z Konstytucją RP przepisów art. 1058, 1059, 1060, 1062, 1063, 1064, 1066 Kodeksu Cywilnego, które odnosiły się do szczególnych warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych. Od dnia ogłoszenia tego wyroku nie istnieją ograniczenia w zakresie ustawowego dziedziczenia gospodarstw rolnych.

Zgodnie z treścią art. 1059 Kodeksu cywilnego, w brzmieniu obowiązującym w przed wyrokiem TK, spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadu:

1. stale pracują bezpośrednio przy produkcji rolnej albo
2. mają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo
3. są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
4. są trwale niezdolni do pracy.

Najważniejszą kwestią jest tutaj to, że w tym wyroku TK zastosował konstrukcję tzw. „niekonstytucyjności podzielonej w czasie”, powodującą dualizm legislacyjny. Polega to bowiem na tym, że zaskarżone przepisy są niezgodne z Konstytucją RP, ale mimo to muszą być nadal stosowane co do określonych sytuacji w przeszłości.

Oznacza to tyle, że do spadków, w skład których wchodzi gospodarstwo rolne, otwartych przed dniem 14 lutego 2001 roku (wejście w życie wyroku) stosuje się przepisy dotyczące warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych, obowiązujące w chwili otwarcia spadku (przepisy szczególne).

Warto wspomnieć, iż poprzez otwarcie spadku ustawodawca rozumie śmierć spadkodawcy i od tego momentu będziemy mieli do czynienia ze spadkiem otwartym.

Na chwilę obecną zarówno w sytuacji dziedziczenia testamentowego, jak i ustawowego gospodarstw rolnych krąg spadkobierców gruntów rolnych jest ustalany na podstawie ogólnych zasad dziedziczenia. Ze względu na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2001 roku, sąd – przy stwierdzeniu nabycia spadku – nie musi badać, czy w skład tego spadku wchodzi gospodarstwo rolne. Wobec tego w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nie wymienia się również oddzielnie spadkobierców gospodarstwa rolnego oraz ich udziałów w tym gospodarstwie i w pozostałej części spadku.

Podsumowując – w sytuacji, kiedy bliska osoba zmarła w 2000 roku, wówczas aby nabyć gospodarstwo rolne w drodze dziedziczenia spadkobierca musi spełniać określone wyżej warunki. Jeżeli śmierć nastąpiłaby po 14 lutym 2001 roku – grunty rolne dziedziczyć może osoba, która z prowadzeniem gospodarstwa nigdy wcześniej nic wspólnego nie miała.

Jeżeli są Państwo w podobnej sytuacji – zapraszamy do kontaktu z naszą Kancelarią.